برای این رمان اثر جان اشتاین بک(1968-1902میلادی) ویژگی هایی به شرح زیر می توان بیان کرد:

ایهام آمیز است:هر یک از دو واژه ی "موش ها" و"آدم ها"در بردارنده ی این مفاهیم است:الف-موش ها:1-انسان هایی چون موش ترسو و ناتوان در مقابله با تله ی نیاز و اهرم ستم(مفهوم نمادین)2-جونده ی معروف ب-آدم ها:1-مالکان و کارفرمایان , کسانی که فقط خود را انسان می دانند و برای کارگران جز به عنوان یک ابزار , ارزشی قائل نیستند 2-انسان,آدمی زاد

نمادین است:موش در این رمان علاوه بر دلالت بر معنای رایج و ظاهری خود به طرز زیبا و هنرمندانه ای نیز معنای نمادین یافته است.موش در این جا نماد کارگران مفلوک وکم جرئتی است که همچون موش در چنگال اربابان خود اسیرند و به زندگی نکبت بار و فلاکت آمیزی که دارند عملا راضی هستند .این انسان ها حتی از داشتن آسایشگاهی با امکانات رفاهی ابتدایی محروم اند وبا وجد تلاش فراوانی که می کنند دست مزد اندکی می گیرند ;دست مزدی که صرفا برای گذران حال است و آینده ی آنها را تامین نمی کند.

جان اشتاین بک , عنوان این رمان را از شعر معروف رابرت برنز (1796-1759)بزرگترین شاعر اسکاتلندی برگرفته است;آن جا که می گوید:"چه بسیار نقش های موش ها و آدم ها که نقش بر آب است."

تعیین کننده ی مرزهاست:از دو سنخ بودن عنوان رمان,"موش ها " از یک سو و "آدم ها" ازسوی دیگر ,بیانگر مرزها و فاصله هاست,فاصله ها و تفاوت هایی که بین کارگران و کارفرمایان در بخش های مختلف داستان دیده می شود و آن ها را خود به خود در دو صف "فقر"و"غنا"قرار می دهد.

اکنون نظری هم به عناصر داستانی رمان داشته باشیم

1-شخصیت ها(characters:برای سهولت کار و شناخت بهتر شخصیت های این داستان آنها را می توان به دو دسته ی اصلی و فرعی تقسیم کرد.شخصیت های اصلی آن "جورج"و "لنی" و بقیه چهره های فرعی هستند.

"جورج" کوچک اندام و دنیا دیده متکی به عقل و در عین حال دلسوز دلسوزی جورج به ویژه در ارتباط با "لنی" دوست نیمه عاقلش مصداق کامل دارد و پیوسته خود را نشان می دهد. جورج با اینکه می تواند لنی را رها کند و از اعمال کودکانه و نسنجیده اش آسوده شود همچنان با اوست و ترکش نمی کند.سبب این احساس تعهد و دل بستگی , حادثه ای است که جورج در گذشته برای لنی ایجاد کرده است...

"لنی" این مرد به رغم هیکل درشت و نیرومندش عقلی کوچک دارد و بدون حمایت جورج نمی تواند زندگی خود ادامه دهد.او پیوسته از مزرعه ای که قرار است خریداری کنند حرف می زند و در عالم خیال در آن به سر می برد و زندگی می کند...

2-زاویه ی دید(point of view:زاویه ی دید در این رمان سوم شخص مفرد از گونه ی دانای کل است. نویسنده(دانای کل)به زوایا و خفایای داستان محیط است و از آنچه که اتفاق می افتد آگاهی دارد. در داستان های رئالیستی چون نویسنده قصد به تصویر کشیدن لایه های زیرین و زبرین جامعه و توصیف روحیات و رفتارهای اجتماعی افراد متفاوت را دارد مناسب ترین زاویه ی دید سوم شخص مفرد است ; نظر گاهی که اشتاین بک به درستی آن را برای خلق موش ها و آدم ها برگزیده و ماهرانه به کار برده است.

3-طرح(plot:دو کارگر به نام های "جورج" و "لنی" که مدتی است بیکار شده اند و درآمدی ندارند سرانجام در مزرعه ای بزرگ کار پیدا می کنند و عازم آنجا می شوند. قبل از شروع کار , جورج , لنی را که کم خرد است و غیر ارادی کارها را خراب می کند توجیه می کند و از انجام هر گونه بی نظمی و کار خرابی بر حذر می دارد. آن ها در این مزرعه که امکانات رفاهی کافی ندارد به امید رهایی از گرسنگی و خریدن مزرعه ای کوچک هر رنجی را پذیرا می شوند و با جدیت کار می کنند .مدت زیادی از ورود آنها به مزرعه ی بزرگ سپری نشده است که لنی در یک اقدام ناخواسته عروس ارباب را می کشد و به ناچار از مزرعه می گریزد.دار و دسته ی ارباب وقتی از قضیه آگاه می شوند به جستجوی او می پردازند و قتلی دردناک برایش تدارک می بینند.جورج که نمی خواهد لنی دستگیر شود و فجیعانه به قتل برسد تصمیم به کشتن دوست خود می گیرد و به رغم میل باطنی ش او را با شلیک یک گلوله از بین می برد.با حادث شدن این واقع امید های جورج برای رهایی رنگ می بازد و محکوم به ماندن می شود.

همان گونه که ملاحظه میشود آن چه در این قسمت "طرح" ذکر گردید , در بردارنده ی حوادث و رویداد های رمان و علل ایجاد منطقی آنهاست; روابطی علی و معلولی که اصطلاحا "طرح" نام دارد و اسکلت داستان را تشکیل می دهد.

4-درون مایه(theme:به تعبیر بسیاری از تحلیل گران و مفسران دشوارترین مرحله ی تحلیل در داستان های امروزی تشخیص دادن درون مایه است. نویسنده ی این نوع داستان ها از آنجا که نمی خواهد داستانش به یکی از کلمات قصار اخلاقی و یا شعار های سیاسی مبدل شود به طور غیر صریح حرف خود را بیان می کند و غیر مستقیم آن را در جای جای اثرش جاری می کند.

برای دریافت درون مایه توجه به عنصری از قبیل: عنوان اثر,حوادث داستان,اندیشه ها,نقطه ی اوج,نماد ها و ... و کنکاش در آنها بسیار رهگشاست و خواننده را هر جه بیشتر در مسیر کشف آن یاری می دهد.

از تعمق در اجزا و عناصر مختلف رمان "موش ها و آدم ها" و همچنین یافتن روبطی که بین آنها وجود دارد به پدیده ی ناخوشایند "فاصله ی طبقاتی" می رسیم. در این خصوص کاگرانی را می بینیم که با تحمل بیش ترین رنج و سختی کم ترین دست مزد را دریافت می کند و از هر گونه امکانات رفاهی بی بهره انددر حالی که در مقابل آنها , افرادی دیده میشوند که بدون هیچ رنج و زحمت از هر نعمتی برخوردارند و فارغ از دردها و دغدغه های کارگران شاد می گذرانند و فرمان می دهند.

در این ارتباط آن چه از کارگران انتظار می رود اعتراضی همگانی و اقدام علیه این روند ناعادلانه است ; اما از سوی آنها جز حرکت های فردی و بی ثمر اقدامی صورت نمی گیرد و اتفاقی نمی افتد.

"جان اشتاین بک" با طرح این موضوع و روابط غیر مستقیم بیان می کند که برای محو فقر و احقاق حق تلاش های فردی موثر نیست, مصاف فردی یک ستم دیده با یک ستم پیشه,هم چون مصاف موش ها با آدم ها است; پیکاری نابرابر که جز نابودی موش ها نتیجه ای ندارد. برای رویارویی با ستمگر و فائق شدن بر او توانی همگون و کارساز لازم است, توانی که بتواند چون شیر بر او غرش کند و چون بید به لرزه اش افکند.

علاوه بر این اندیشه که درون مایه اصلی رمان است, تنهایی انسان ها, جست و جو برای معاش, امید نا محدود بشری, دوستی های ناپایدار و رنگ باختن آرزوها, موضوعات دیگری هستند که در لابه لای این رمان مطرح و پرداخت شده اند; موضوعاتی که آن ها را به صورت گزاره هایی ساده می توان بیان کرد:

الف-بحران عاطفی و اقتصادی,موجب تنها شدن نسان هاست.

ب-نداشتن معاش, انسان را به جست و جو و مهاجرت برای کار وادار می کند.

ج-امیال نامحدود بشری, نا بودی انسان و طبیعت را به دنبال دارد.

د-شرایط بد اقتصادی سبب ناپایداری دوستی هاست.

ه-در جامعه ی ستم زده و گرفتار فقر, آرزوها رنگ می بازد.

5-لحن (tone):از آنجا که "موش ها و آدم ها" رمانی اجتماعی است و از محرومیت ها و مظلومیت های مردمی ستم زده سخن می گوید, لحنی که در آن دیده می شود کاملا متناسب با محتواست و با آن تضادی ندارد.

راوی این داستان با لحنی رسمی و جدی خواننده را در جریان رویدادهای آن قرار می دهد و بدون آنکه ردپایی از خود نشان دهد و نسبت به حوادث رمان موضع گیری کند, بی طرفانه آنها را نقل می کند و بدون جانب داری می گذرد.لحن شخصیت های "وش ها و آدم ها"نیز هماهنگ با ابعاد فکری و فرهنگی آنهاست و فردیت آنها را به خوبی باز گو می کند.زبان محاوره توام با لحنی خشک و بسیار جدی که گاهی اهانت آمیز می شود, ویژگی های مشترک شخصیت های مشترک این زمان است. چنین اوصافی حتی در گفتار "لنی"نیمه عاقل هم دیده می شود و او را بی نصیب نمی گذارد.لنی وقتی در حال بازی توله سگی را می کشد خشمگین می شود و فریا می زند: "مرده شورت ببره, چرا بایس کشته بشی؟تو که مث موش کوچیک نیس سی"

زبان در این محیط به راحتی شکسته می شود و لباس محاوره می پوشد; مختصه ای که در طول رمان غالبا ثابت می ماند و متناسب با فضای عاطفی آن خشک و خشم آگین پیش میرود و گسترش می یابد.

سخن آخر

همان طور که در سطر های پیشین اشاره شد "اشتاین بک" نویسنده ای رئالیست و "موش ها و آدم ها" اثری رئالیستی است; ممیزات عمده ای که در این اثر دیده می شود و او را در قلمرو مکتب رئالیسم جای می دهد به اختصار عبارتند از:معمولی بودن قهرمان و شخصیت های محوری, واقعی و فراگیر بودن موضوعات مطرح شده در آن, دوری از کشف و شهود عارفانه, فرع بودن صور خیال و آرایه های ادبی, نمایش زشتی ها, سادگی زبان و گفتاری بودن آن; مختصه هایی که خاص آثار رئالیستی هستند و در آثار دیگر مکاتب ادبی قبل و بعد از رئالیسم نمود کمتری دارند و به ندرت دیده می شوند.